toksyny

Toksyny to substancje chemiczne lub biologiczne, które w odpowiednich stężeniach wywołują szkodliwe skutki dla organizmów żywych. Mogą pochodzić z natury lub być wynikiem działalności człowieka. W toksykologii rozróżnia się toksyny naturalne (toksyny bakteryjne, grzybicze, roślinne i zwierzęce, toksyny jadowe) oraz toksyny chemiczne o charakterze przemysłowym, środowiskowym lub lekowym. Do podziału używanego w praktyce należą także endotoksyny (cząsteczki związane z bakteriami, zwykle w ścianie komórkowej) i egzotoksyny (wydzielane przez bakterie). Wyróżnia się także mykotoksyny wytwarzane przez pleśnie oraz toksyny roślinne i zwierzęce obecne w pokarmach.

Mechanizm działania toksyn obejmuje zaburzenie funkcji komórek i narządów: niszczenie błon komórkowych, inaktywa­cja enzymów, zaburzenia przekazu neurochemicznego, uszkodzenie wątroby, nerek i innych tkanek. Skutki zależą od dawki, drogi narażenia i właściwości toksyny. W toksykologii stosuje się pojęcia toksykokinetyki (absorpcja, dystrybucja, metabolizm, wydalanie) i toksykodynamiki (działanie na organizm). Dawka progowa, LD50 i inne miary pomagają oceniać ryzyko.

Drogi narażenia obejmują inhalację, spożycie, kontakt skórny i wstrzyknięcie. Służą temu środki zapobiegawcze: higiena, bezpieczne składowanie substancji, ochrona osobista i odpowiednie procedury medyczne. W medycynie toksyny bywają wykorzystywane w kontrolowany sposób; przykłady to toksyna botulinowa stosowana w leczeniu nadmiernego napięcia mięśni oraz w kosmetyce, a także badania nad toksynami w terapii przeciwnowotworowej, które wymagają ściśle kontrolowanych warunków.