fosfor

Fosfor (symbool P, atoomnummer 15) is een niet-metaal uit groep 15 van het periodiek systeem. Het bestaat in verschillende allotropen; de bekendste zijn wit fosfor en rode fosfor. Wit fosfor is giftig en lichtgevend en ontbrandt bij kamertemperatuur in lucht. Rode fosfor is stabieler en minder giftig; het vindt toepassing in luciferskoppen en vuurvaste materialen. Andere allotropen, zoals paarse en zwart fosfor, komen voor vooral in onderzoekscontext en in geavanceerde materialen.

Fosfor komt in de natuur vooral voor als fosfaat in mineralen zoals apatiet en in fosfaatgesteenten. Het aandeel van fosfor in de aardkorst ligt bij circa 0,1%. De industriële productie begint met de winning van fosfaaterts en verloopt via chemische processen die leiden tot fosforzuur en fosfaatmeststoffen. Het grootste deel van de geproduceerde fosfor wordt gebruikt voor meststoffen (fosfaatmeststoffen zoals superfosfaat en diammoniumfosfaat). Andere belangrijke toepassingen zijn fosforzuren en organische fosforverbindingen in industriële processen, brandvertragende stoffen en bepaalde voedseladditieven.

Biologisch speelt fosfor een cruciale rol. Het is een essentieel bestanddeel van DNA, RNA en ATP, en maakt deel uit van fosfolipiden in celmembranen. In botten en tanden bevindt fosfaat zich als calciumfosfaat.

De naam fosfor stamt uit het Grieks, phosphoros, 'lichtdrager', verwijzend naar het lichtgevende karakter van witte fosfor. De stof werd in 1669 door Hennig Brand geïsoleerd. Veiligheidswaarschuwingen: wit fosfor is extreem giftig en kan bij blootstelling ernstige schade veroorzaken; rode fosfor is minder toxisch. In milieu- en voedselketens kunnen fosfaten bijdragen aan eutrofiëring.