Stemloosheid

Stemloosheid is een term uit de fonetiek en fonologie die verwijst naar de eigenschap van klanken die zonder vibratie van de stemplannen worden geproduceerd. Het tegenovergestelde hiervan is stemhebbend, waarbij de stembanden wel vibreren tijdens de productie van de klank.

In de meeste talen komen stemloze klanken vooral voor onder consonanten, zoals plosieven en fricatieven. Voorbeelden van stemloze klanken zijn p, t, k, f, s. Deze klanken verschillen van de stemhebbende tegenhangers b, d, g, v, z door afwezigheid van stembandtrilling. Vocale klanken (vogels) zijn doorgaans stemhebbend, maar in sommige contexten kunnen klinkers en semivocalen devoiced raken, bijvoorbeeld aan het eind van een woord of in fonetische contexten met krachtige stemloze consonante aanligging.

Taalspecifieke systemen variëren hoeveelheidsgewijs in stemloosheid. Sommige talen hebben een duidelijke stemcontraste in meer typen klanken, terwijl andere talen minder of geen onderscheid maken tussen stemloos en stemhebbend voor bepaalde klankgroepen. Naast contrastieve stemloosheid bestaan er ook situaties van devoicing, waarbij normaal stemhebbende klanken in specifieke fonetische contexten stemloos kunnen worden uitgevoerd.

Voor onderzoek en diagnose worden stemloze kenmerken vaak gemeten met behulp van fonetische instrumenten zoals laryngoscopie, stroboscopie of elektrische glottografie, en geanalyseerd via auditieve en spectro-analysemethoden. In de praktijk is stemloosheid een fundamenteel kenmerk van de spraakproductie en draagt het bij aan de fonologische systemen van talen wereldwijd. Verwante termen zijn stemhebbend, devoicing en fonologische prominente klankcontrasten.