Optimalisatiecriteria

Optimalisatiecriteria zijn de doelen of meetpunten die worden gebruikt bij het oplossen van een optimalisatieprobleem. Ze geven aan wat als optimale oplossing telt en vormen de maatstaf waarmee mogelijke oplossingen worden vergeleken. Een criterium kan één enkel doel zijn, zoals kosten minimaliseren of prestaties maximaliseren, maar vaak spelen meerdere criteria tegelijk een rol.

Bij een enkelcriteria-probleem staat een duidelijke richting centraal; bij meerdere criteria ontstaat een multi-objective situatie waarin trade-offs onvermijdelijk zijn. De context bepaalt welke criteria worden gekozen en hoe ze worden gewogen of samengevat.

Veelvoorkomende criteria zijn operationele metrics zoals doorlooptijd, beschikbaarheid en betrouwbaarheid; economische metrics zoals nettowinst en kosten; en milieu- of maatschappelijke metrics zoals energieverbruik, CO2-uitstoot en klanttevredenheid.

Omgaan met meerdere criteria gebeurt via diverse benaderingen. Pareto-optimale oplossingen identificeren oplossingen waarbij geen criterium kan verbeteren zonder een ander te verslechteren. Aggregatie gebeurt vaak via gewogen sommen of andere samenstellingsmethoden. Daarnaast zijn er methoden zoals doelgerichte programmering, lexicografische rangschikking en interactieve benaderingen waarbij de besluitvormer gedurende het proces input levert.

Optimalisatiecriteria vormen de kern van beslissingsondersteuning in engineering, logistiek, financiën en datawetenschap en zijn cruciaal voor verantwoorde en transparante beslissingen.