Gedraganalyse

Gedraganalyse is een wetenschappelijke benadering die gericht is op het verklaren en beïnvloeden van menselijk en dierlijk gedrag door systematische observatie en analyse van de relaties tussen gedrag en de omgeving. De benadering gaat uit van functionele relaties: hetzelfde gedrag kan verschillende oorzaken en consequenties hebben, en verandering is het gevolg van veranderingen in antecedenten of consequenties.

De geschiedenis ligt in de behavioristische traditie, met belangrijke bijdragen van B. F. Skinner en de ontwikkeling van operant conditioneren. Binnen de praktijk onderscheiden men vooral twee stromingen: de experimentele analyse van gedrag (EAB) en de toegepaste gedraganalyse (ABA). Kernconcepten zijn onder meer het ABC-model (antecedenten, gedrag, consequenties), functionele analyse van gedrag, reinforcement en straf, shaping en generalisatie.

Toepassingen vinden plaats in onderwijs, klinische settings en bedrijfsleven. ABA wordt bijvoorbeeld ingezet bij autismespectrumstoornissen, gedragsproblemen, gedragsverandering en vaardigheidsleerprocessen. Methoden omvatten directe observatie, systematische meting van frequentie, duur of intensiteit van gedrag, functionele rapportage en experimentele manipulaties van antecedenten en consequenties om de oorzaak van het gedrag vast te stellen.

Ethische overwegingen spelen een belangrijke rol, waaronder vrijwillige instemming, privacy en het welzijn van de betrokkenen. Kritiek richt zich op het karakter van een gedraggerichte benadering die mogelijk minder aandacht schenkt aan cognitie of motivatie en op zorgen over generaliseerbaarheid en toepasbaarheid buiten gecontroleerde omstandigheden. Gedraganalyse blijft een interdisciplinaire component van de psychologie en gedragswetenschappen, met nauwe banden naar onderwijs, kliniek en organisatiekunde.