tussenvariabelen

Een tussenvariabele is een variabele die een causaliteitspad vormt tussen een onafhankelijke variabele (X) en een afhankelijke variabele (Y). Hij ontstaat als gevolg van X en beïnvloedt vervolgens Y, waardoor een deel van het effect van X op Y via deze tussenvariabele verloopt. In de statistiek wordt een tussenvariabele vaak aangeduid als een mediator of bemediërende variabele. Tussenvariabelen onderscheiden zich van confounders, die zowel X als Y beïnvloeden en mogelijk vertekenen, en van moderatoren, die de sterkte of richting van de relatie tussen X en Y kunnen veranderen.

Voorbeeld: regelmatige lichaamsbeweging (X) kan het risico op hart- en vaatziekten (Y) verlagen, deels doordat beweging de insulinegevoeligheid (M) verbetert. In dit geval werkt M als tussenvariabele die een deel van het effect van X op Y verklaart.

Analytisch kan men mediationanalyse gebruiken om indirecte en directe effecten te schatten. Methoden omvatten padanalyse en structurele equation modeling, met bootstrapping voor betrouwbaarheidsintervallen van indirecte effecten. De aanpak vereist aannames zoals temporele volgorde (X vóór M vóór Y), afwezigheid van ongedetecteerde confounding tussen X en M en tussen M en Y, en juiste modelspecificatie. Bij interpretatie is het belangrijk te onderkennen dat mediatie doorgaans causaliteit impliceert onder deze aannames en dat conclusies gevoelig zijn voor meetfouten en confounding.

Toepassingsgebieden zijn onder meer psychologie, epidemiologie, sociologie en economie, waar tussenvariabelen helpen begrijpen welke mechanismen ten grondslag liggen aan waargenomen relaties.