gedragstheorie

Gedragstheorie is een verzamelterm voor benaderingen in de psychologie die gedrag verklaren en voorspellen door te kijken naar leerprocessen en omgevingsinvloeden. In tegenstelling tot theorieën die vooral mentale toestanden beschrijven, ligt de nadruk op observeerbaar gedrag, stimulus-responspatronen en de factoren die dit gedrag versterken of afzwakken.

Historisch ontstond de stroming uit het behaviorisme, met pionniers als Ivan Pavlov, John B. Watson en B. F. Skinner. Pavlov toonde aan dat dierlijk gedrag leert via klassieke conditionering door associatie tussen een neutrale stimulus en een reflex. Watson breidde dit uit naar menselijke gedragingen door stimuli en reacties systematisch te bestuderen. Skinner legde de nadruk op operante conditionering: gedrag dat gevolgd wordt door bekrachtiging neemt toe, terwijl straf of gebrek aan bekrachtiging het afneemt. Belangrijke concepten zijn bekrachtiging (positief en negatief), straf, extinctie en shaping. Latere stromingen integreerden cognitieve elementen, zoals Bandura’s sociaal-leren theorie, die leert door observatie naast directe ervaring.

Toepassingen van de gedragstheorie zijn onder meer gedragsonderwijs, gedragsmodificatie, token economy-systemen en bepaalde vormen van gedragstherapie. Kritieken zijn onder meer de beperkte aandacht voor interne processen, deterministische aannames en ethische bezwaren bij het gebruik van straf en aversieve conditioning. In de hedendaagse psychologie wordt gedragstheorie vaak gezien als onderdeel van een bredere leerpsychologie; veel praktijken combineren gedragsprincipes met cognitieve inzichten, met name in cognitieve gedragstherapie en educatieve settingen.