atonaliteit

Atonaliteit is een begrip uit de muziekwetenschap dat verwijst naar muziek zonder een duidelijk functioneel tonaal centrum of sleutel. In atonale muziek ontbreekt meestal een vaste tonaliteit, waardoor geen dominante en tonale relaties de muziek sturen. In plaats daarvan kan de muziek werken met alle twaalf toonwijzen of met andere organisatielijnen zoals klankkleur, ritme en registers. Atonaliteit ontstond in het begin van de twintigste eeuw als reactie op de lange duur van tonaliteit en de romantische harmonieën.

Historisch gezien markeren de experimenten van Arnold Schoenberg een keerpunt. Rond 1908–1912 werkte hij stap voor stap weg van een duidelijk tonale structuur, met werken als de Five Piano Pieces, Op. 11 (1909) en vooral Pierrot lunaire (1912), die vaak als atonale mijlpunt worden aangewezen. Later ontwikkelde Schoenberg de dodekafonie (12-tonige techniek), waarbij een toonreeks van alle twaalf noten als basis voor compositie dient. Deze methode werd door componisten als Alban Berg en Anton Webern verder uitgewerkt en gaf het serialisme vorm, dat in de jaren daarna wijdverspreid werd in de westerse muziek.

Kenmerken van atonale muziek zijn onder meer het ontbreken van een functioneel tonale hiërarchie, een grotere nadruk op klankkleur, ritme en textuur, en vaak een systematische of vrije omgang met toonhoogten buiten een vaste toonsoort. Atonaliteit omvat zowel vrije atonaliteit als serialisme en kon een belangrijke invloed uitoefenen op de ontwikkeling van twintigste‑eeuwse muziek, ondanks diverse kritische meningen over de toegankelijkheid ervan. De belangrijkste namen blijven Schoenberg, Berg en Webern.