Eksotoksinler

Eksotoksinler, bakteriler tarafından üretilen ve çoğunlukla hücre dışına salgılanan protein toksinlerdir. Ortamdaki konakçı hücrelerini hedef alarak doğrudan zarara yol açabilirler. Endotoksinlerden farklı olarak ekzotoksinler genellikle bakteri hücresi tarafından salındıktan sonra etkisini gösterir ve çoğu durumda çok küçük miktarlarda bile patolojik etki yaratabilirler. Birçok ekzotoksin, bakteri türüne bağlı olarak Gram-pozitif veya Gram-negatif kökenli olabilir.

Kullanım ve mekanizmalar açısından ekzotoksinler farklı sınıflara ayrılabilir. En iyi bilinenler AB toksinleri olup A (etkin) ve B (bağlayıcı) alt birimlerinden oluşur. B bölümünün hedef hücreye bağlanmasıyla A alt birimi içeri girer ve zararlı biyokimyasal reaksiyonları tetikler. Buna ek olarak enterotoksinler bağırsak epitelini etkileyerek sulu ishal gibi belirtilere yol açabilir; nörotoksinler sinir sistemi işlevlerini bozabilir; sitotoksinler hücrelere doğrudan zarar verir. Stafilokok ve streptokok kökenli bazı ekzotoksinler süperantijen olarak çalışabilir ve immün yanıtı aşırı tetikleyerek sistemik toksik şok benzeri durumlar yaratabilir.

Örnekler arasında dipteri toksini (Corynebacterium diphtheriae) EF-2’nin ADP-ribozilasyonu ile protein sentezini baskılar; tetanoz toksini (Clostridium tetani) inhibitör sinir iletimi yapan nörore (gelişen spastik pareziler) iletisidir; botulinum nörotoxin (Clostridium botulinum) asetilkolin salınımını engeller; kolera toksini (Vibrio cholerae) ve E. coli’nin LT enterotoksini cAMP düzeylerini artırarak ishal yapar; Pseudomonas aeruginosa ekzotoksin A EF-2’yi inaktive eder. Ayrıca Staphylococcus aureus’un enterotoksinleri ve bazı pyrogenik ekzotoksinler de önemli klinik etkilere sahiptir.

Toksinler genellikle protein olduğundan, aşılarla bağışıklık kazandırılabilir. Toksinlerden türetilen inaktif form (toxoidlar) dipteri ve tetanoz gibi aşılar için kullanılır. Tedavide toksinin nötralizasyonu amacıyla antitoksin uygulamaları ve destekleyici bakım önemlidir. Ekzotoksinlerle ilişkili hastalıklar, klinik tablonun hızlı tanı ve yönetimini gerektirir.