koherensteori

Koherensteori is een verzamelnaam voor filosofische theorieën over de aard van waarheid en de rechtvaardiging van overtuigingen, die de coherentie van een geloofssysteem centraal stelt. Er bestaan twee hoofdvarianten: de koherentie-theorie van de waarheid en de koherentie-theorie van de rechtvaardiging (ook wel koherentietheorie genoemd).

De koherentie-theorie van de waarheid houdt in dat een bewering waar is indien zij deel uitmaakt van een groter, consistent en wederzijds ondersteunend geheel van overtuigingen. Waarheid wordt gezien als af te leiden uit de coherentie binnen het gehele geloofsnetwerk, in plaats van uit een directe relatie met feiten buiten het netwerk. Kritiek richt zich onder meer op de mogelijkheid van meerdere, onderling coherente systemen en op het ontbreken van een objectieve norm voor wat tellen als coherentie.

De koherentie-theorie van de rechtvaardiging stelt dat een overtuiging gerechtvaardigd is doordat zij goed samenwerkt met andere overtuigingen binnen een netwerk en zo bijdraagt aan een coherent geheel. Deze benadering is prominent binnen de coherentie-epistemologie, met figuren zoals F. H. Bradley in de traditie van het idealisme en in de analytische traditie door denkers als Laurence BonJour en Keith Lehrer. Zij verzetten zich tegen het idee van een fundament onder overtuigingen en benadrukken eerder onderlinge steun en integratie.

Kritiek en discussie richten zich onder meer op circulariteit en de vraag wat precies telt als coherente samenhang, bootstrapping-problemen en de mogelijkheid van meerdere, even coherente systemen. Voorstanders proberen deze bezwaren te adresseren met strengere criteria voor coherentie en onderlinge checks, zowel logisch als sociaal.

Samengevat is koherensteori een invloedrijke stroming in de filosofie van waarheid en kennis, die de nadruk legt op de samenhang van overtuigingen en op niet-fundamentele vormen van rechtvaardiging.