lipofiliklik

Lipofiliklik, bir maddenin yağlı fazlara karşı gösterdiği dağılım eğilimini veya lipidlerle etkileşime girme yeteneğini ifade eden kimyasal bir özelliktir. Genelde suya göre yağ fazında çözünme ve membranlar üzerinden geçiş yapma kapasitesiyle ilişkilidir. Lipofiliklik, biyolojik sistemlerde ADME süreçlerini (absorpsiyon, dağılım, metabolizma ve atılım) ve toksikolojik davranışları belirleyen temel faktörlerden biridir.

Ölçüm ve göstergeler açısından en sık kullanılan parameter oktanol-su bölünme katsayısıdır. Neutral moleküller için logP değeri, iyonlaşma olmayan formun lipofilikliğini yansıtırken pH’a bağlı form değişikliklerini kapsamak için logD değeri kullanılır. Ölçüm yöntemleri arasında çalkalama (shake-flask) yöntemi, kromatografik teknikler ve hesaplamalı tahminler yer alır. Yüksek lipofiliklik, genellikle artan hücre geçirgenliği ve bireşimli dağılım anlamına gelir; ancak iyonlaşma ve çözünürlük gibi faktörler bu ilişkiyi değiştirebilir.

Biyolojik ve klinik açıdan lipofiliklik, membranlar üzerinden geçişin hızını ve dağılımın kapsadığı dokuları etkiler. Yüksek lipofiliklik beyin gibi lipid yoğun dokulara penetrasyonu artırabilir, fakat aynı zamanda plazma protein bağlama, düşük çözünebilirlik ve aşırı lipofilik bileşiklerin metabolizma ve toksisite risklerini de yükseltebilir. Ayrıca çevresel sahada biyobirikim potansiyeliyle ilişkilidir.

Bileşiklerin lipofilikliğini belirleyen başlıca faktörler, hidrokarbon zincirlerinin uzunluğu, aromatik halkaların varlığı, halojenli substitüentler, hidrojen bağı oluşturan gruplar ve iyonlaşabilir grupların pH’a bağlı durumlarıdır. İlaç tasarımında lipofiliklik, çözelti ve biyoyararlanım dengesiyle ilişkilendirilir. Lipinski Kuralı gibi kılavuzlarda logP’nin yaklaşık 5’in altında olması, molekül boyutu ve diğer özelliklerle birlikte “ilaç benzeri” bir profile işaret eder.