Uitgangspupil

Uitgangspupil is een optisch begrip dat de diameter beschrijft van de lichtbundel die uit het oculair van een instrument komt, zoals een telescoop, verrekijker of microscoop. Het is in feite het beeld van de opening waardoor het licht het toestel verlaat, gezien vanuit het oculair. De uitgangspupil bepaalt samen met de pupilgrootte van de kijker hoeveel licht en welk deel van het beeld de ogen bereikt.

Voor veel instrumenten geldt de basisrelatie tussen vergroting en uitgangspupil: uitgangspupil diameter = objectiefoogpunt diameter gedeeld door de vergroting (of, in termen van veel gebruikte formules, D_exit = D_objectief / M, waarbij M = brandpuntsafstand objectief gedeeld door de brandpuntsafstand oculair). In digitale of compacte systemen kan de exacte relatie iets variëren door extra lenzen, maar de algemene regel blijft hetzelfde: hogere vergroting levert een kleinere uitgangspupil, lage vergroting een grotere.

De grootte van de uitgangspupil heeft praktische betekenis voor de helderheid en het is mogelijk het beste beeld te verkrijgen wanneer de uitgangspupil ongeveer overeenkomt met de pupilgrootte van de ogen. Een pupildiameter van circa 2 tot 7 millimeter is typisch afhankelijk van lichtomstandigheden en leeftijd. Als de uitgangspupil veel groter is dan de ogen, gaat licht verloren door pupilruimtes aan de rand; als die veel kleiner is, kan het beeld helderder lijken maar dooft het detail bij zwakke signalen.

Toepassing: bij het kiezen van een oculair om donkerte en helderheid te maximaliseren, wordt vaak gestreefd naar een uitgangspupil die overeenkomt met de pupil. Bij verrekijkers en telescopen wordt daarmee rekening gehouden bij het kiezen van vergroting en oculair.