Klanknaartekenkoppeling

Klanknaartekenkoppeling is een term uit de taalkunde die de relatie beschrijft tussen klanken (fonemen) en de tekens die die klanken in een geschreven taal representeren (grafemen of tekens). Het omvat de regels die bepalen hoe spraakklanken worden vastgelegd in spelling, en hoe de spelling op zijn beurt de perceptie van klankpatronen kan beïnvloeden. De koppeling is zowel regelmatig als irregulariteiten: sommige klanken hebben consistente schrijfwijzen, terwijl andere klanken door historische ontwikkelingen, leenwoorden en dialectische variatie afwijkend gespeld kunnen zijn. Binnen klanknaartekenkoppeling spelen digrafen en trigraphen (twee of drie opeenvolgende letters die samen een klank vertegenwoordigen) en diakritische tekens een belangrijke rol.

Verschillende talen tonen verschillende niveaus van transparantie in deze koppeling. Talen met een strakke, regelmatige koppeling tussen klank en teken hebben een shallow orthography, terwijl talen met veel uitzonderingen een deep orthography kennen. Het concept wordt veel gebruikt in het onderwijs, onder meer bij lees- en spellingsonderwijs (phonics) en bij de ontwikkeling van spellingregels en leesmethodes. Het is ook relevant voor taaltechnologie, zoals spellingscontrole, tekst-naar-spraak en automatische transcriptie.

Onderzoekers vergelijken klanknaartekenkoppelingen tussen talen, of langs historische ontwikkelingen binnen een taal, om te begrijpen hoe geschreven talen veranderen en welke factoren de leerbaarheid beïnvloeden. In onderwijspraktijk kan inzicht in deze koppeling helpen bij het kiezen van benaderingen die aansluiten bij de mate van orthografische transparantie en bij de specifieke behoeften van leerlingen.