Derywacja

Derywacja, w językoznawstwie, jest procesem tworzenia nowych wyrazów przez dodawanie afiksów (prefiksów i sufiksów) lub innych operacji morfologicznych do rdzenia wyrazu. Celem derywacji jest poszerzenie leksykonu i często zmiana części mowy lub zakresu znaczeniowego wyrazu. Derywacja różni się od fleksji, która jedynie zmienia formę gramatyczną wyrazu bez tworzenia nowego leksemu.

W polszczyźnie wyróżnia się przede wszystkim derywację afiksalną: prefiksację i sufiksację. Prefiksacja polega na dodawaniu przedrostków (np. nie-, prze-, wy-), co może wprowadzać negację, czasem zmianę znaczenia lub aspektu. Sufiksacja polega na dodawaniu końcówek, które często zmieniają część mowy lub znaczenie wyrazu. Istnieje także derywacja złożeniowa, oraz zjawisko derywacji zerowej, gdzie nowe słowo powstaje bez widocznych afiksów poprzez zmianę klasy gramatycznej.

Przykłady derywacji w języku polskim:

- pisarz – od czasownika pisać (dodanie sufiksu -arz; tworzy nazwę wykonywanej czynności).

- drukarka – od rdzenia druk z sufiksacją -arka (urządzenie do drukowania).

- naukowiec – od nauka z sufiksem -owiec (osoba zajmująca się daną dziedziną).

- myśliciel – od myśl z sufiksem -iciel (osoba, która myśli w określony sposób).

- niebezpieczny – od bezpieczny z prefiksem negacyjnym nie- (złożenie z prefixem).

Derywacja od niedorównuje pojęć z innymi procesami słowotwórczymi, takimi jak złożenie, które łączy dwa wyrazy bez zmian morfologicznych w rdzeniu. W praktyce derywacja jest kluczowym narzędziem poszerzania leksykonu i kształtowania znaczeń w języku polskim.