içgüdü

İçgüdü, biyoloji ve psikoloji alanlarında kullanılan bir terimdir ve öğrenilmeden, genetik olarak belirlenmiş olan belirli davranış eğilimlerini ifade eder. İçgüdüsel davranışlar genellikle türün hayatta kalması veya üremesi gibi temel işlevlerle ilişkilidir. Terim, içsel dürtü anlamına gelen köklerden türemiştir ve Türkçede instinct karşılığı olarak kullanılır.

Hayvanlarda içgüdü, hareketlerin ve tepkilerin çoğunlukla dış uyarıcılar tarafından tetiklenen, deneyim gerektirmeyen kalıplarıdır. Örnekler arasında kuşların göçü, balıkların üreme davranışları ve sürülerin birbirini sürdürmesi sayılabilir. İçgüdü, etoloji ve evrimsel biyoloji çalışmalarında temel bir kavram olarak ele alınır.

İnsanlarda içgüdü kavramı, öğrenme ve çevresel etkilerle biçimlenen davranışlarla karşılaştırıldığında daha tartışmalıdır. Doğumdan itibaren var olan bazı refleksler emme gibi içgüdüsel olarak kabul edilse de, karmaşık sosyal davranışlar çoğunlukla öğrenme, kültür ve karar süreçlerinin etkileşimiyle ortaya çıkar. İçgüdülerin varlığı, tüm davranışları tek başına açıklayan bir mekanizma olarak görülmez; genetik eğilimler ile çevresel faktörler etkileşir.

Birçok bilim insanı içgüdüyü, evrimsel olarak gelişmiş, genetik olarak kalıtsal davranış kalıpları olarak tanımlar. Tinbergen’in dört sorusu çerçevesinde mekanizma, gelişim, evrimsel köken ve fonksiyon açısından incelenir. Günlük dilde içgüdü, sezgi ya da ani dürtü olarak da kullanılır; fakat bilimsel bağlamda dikkatli tanım gerekir.