amfetaminler

Amfetaminler, merkezi sinir sistemi üzerinde uyarıcı etkisi olan sentetik psikoaktif maddeler sınıfına aittir. Fenetilamin yapısına dayanan bu bileşikler, dopamin ve noradrenalin (norepinefrin) yollarını etkileyerek uyanıklık, enerji ve dikkat üzerinde değişikliklere yol açabilir; metamfetamin gibi bazı türevleri daha güçlü etkilere sahiptir.

Etki mekanizması, amfetaminlerin dopamin, noradrenalin ve bazen serotonin salınımını artışa geçirerek nörotransmitter taşıyıcılarının çalışmasını değiştirmesiyle ilişkilidir. Bu nedenle kullanılanlarda genellikle artan uyanıklık, odaklanma ve iştah baskısı görülür; bazı kullanıcılar hoş bir enerji veya öfori deneyimleyebilir. Yan etkileri arasında çarpıntı, kan basıncında artış, uykusuzluk, ajitasyon, anksiyete ve baş ağrısı sayılabilir. Yüksek dozlarda psikotik belirtiler, hipertermia ve davranış bozuklukları görülebilir.

Kullanımı tıbbi amaçlı olarak ADHD (dikkat eksikliği/hiperaktivite bozukluğu) ve narkolepsi tedavisinde geçmişte ve bazı bölgelerde hâlen reçeteyle yapılır. Dextroamfetamin ve amfetamin tuzları gibi türevler, uygun tıtımlarda kontrollü biçimde kullanılır. Metamfetamin ise bazı ülkelerde sınırlı tıbbi kullanım alanı bulmuş olsa da yüksek bağımlılık riski nedeniyle sıkı düzenlemelere tabidir ve çoğu durumda klinik kullanımı endişelere yol açar.

Bağımlılık potansiyeli yüksektir; tolerans ve yoksunluk belirtileri gelişebilir, uzun süreli veya yoğun kullanım sağlık ve sosyal sorunlarını artırabilir. Kullanıcılar için kardiyovasküler riskler, sinir sistemi etkileri ve ruh sağlığı sorunları göz önünde bulundurulur. Yasal durumlarda çoğu ülkede kontrollü maddeler olarak sınıflandırılır ve izinsiz üretim veya dağıtım suçtur.