valdaskiptingin

Valdaskiptingin er stjórnskipunarregla sem lýsir dreifingu valds milli mismunandi stofnana ríkisins til að tryggja eftirlit, jafnvægi og ábyrgð stjórnvalda. Með henni er leitast við að koma í veg fyrir ofríki og miðstýringu og auka réttarræði og lýðræði.

Helstu stoðir valdaskiptingarinnar eru löggjafarvaldið, framkvæmdarvaldið og dómsvaldið. Löggjafarvaldið fer með setningu laga og lagabreytinga sem samþykktar eru af löggjafarvaldinu. Framkvæmdarvaldið annast framkvæmd laganna og stjórn ríkisins, oft undir forystu ríkisstjórnar eða forsætisráðherra. Dómsvaldið sér um túlkun laga og framfylgd dóma með sjálfstæðum dómstólum. Samspil brautanna skapar gæslur og jafnvægi sem koma í veg fyrir ráðandi vald eins stofnunar og veita möguleika til að stöðva eða leiðrétta ákvarðanir annarra.

Algengar útfærslur valdaskiptingarinnar eru: þingræði, þar sem löggjafarvaldið og framkvæmdarvaldið eru nátengd og ríkisstjórnin þarf traust þings til að sitja; forsetavaldskerfi, þar sem forsetinn gegnir verulegu framkvæmdarvaldi og er oft kosinn beint eða að hafa sérstakt traust; og hálft forsetavaldskerfi (semi-presidential), sem sameinar einkenni beggja kerfa og býður upp á fleiri valdasöfn.

Saga og gagnrýni: Valdaskiptingin byggist að grunni á hugmyndum Montesquieus frá 18. öld og hefur verið aðlögð að ríkjum með mismunandi aðstæður. Hún er gagnrýnd fyrir stundum pólitískri seinkun og stífa aðferð, en hún stuðlar einnig að lýðræði og réttarríki með því að tryggja ábyrgð stjórnvalda og gegnsæi í ákvarðanatöku.