réttarræði

Réttarræði, eða reglan um réttarræði, er grundvallarregla sem segir að völd hins opinbera starfi samkvæmt lögum og að allir séu bundnir af sömu lögum. Það felur í sér að lögin eigi við alla, að valdstjórn séu aðskilin og að óháðir dómstólar hafi vald til að dæma og að fá áreiðanleg og sanngjörn réttarfarsmeðferð. Réttarræði byggir einnig á traustri ábyrgð, gagnsæi og að borgararnir hafi raunveruleg úrræði ef réttindi þeirra eru brotin.

Ísland

Ísland byggir réttarræði á stjórnarskrá lýðveldis Íslands og mannréttindavernd sem kemur frá Evrópska mannréttindasáttmálanum og löggjöf innan íslensks réttarkerfis. Dómstólar landsins eru óháðir og veita lagalega úrlausn á milli ríkisvalds og borgaranna. Umboðsmaður Alþingis, sem starfar sem eftirlits- og upplýsinga- og ráðgefandi stofnun, annast eftirlit með stjórnvöldum og getur tekið mál vegna meintra brota á réttindum eða réttarreglum. Réttarfari og lögregla starfa samkvæmt lögum og málsmeðferð skal vera sanngjörn og gegnsæ.

Helstu þættir

Réttarræði krefst tilvistar löglegra fyrirmæla, jafnræðis fyrir lögunum, réttaröryggis (formlegs og efnislegs), sanngjarnar málsmeðferðar og réttlætis fyrir dómi. Einnig felur það í sér að einstaklingar geti skipt sértækum réttindum, meðal annars með málskost, kæru- og lagalega rökstuðnun. Öryggi réttarreglna byggir á að valdmörk séu skýr, ákvarðanir réttarvalds séu rökstuddar og að sköpuð sé ábyrgð.

Saga og mikilvægi

Réttarræði er þróað eftir hugmyndum frá fornar lagakerfi til nútíðar lýðræðis og verndar grunnmannréttindi. Inntak þess endurspeglast í samningum við alþjóðlegt réttarkerfi og í innlendum stofnunum sem tryggja aðöll regluverk sé framfylgt og mannréttindi séu virt.