háræða

Háræða, eller háræðar í íslensku, eru minnstu slagæðlingar líkamans og mynda háræðakerfi sem tengir slagæðlinga og bláæðlinga. Þær skipta hringrásinni upp í vökva- og næringarflæði og bera súrefni og næringu til vefja, auk þess að taka upp úrgangsefni og koltvísýring.

Bygging háræða er einföld: veggir þeirra eru einlaga endótælfrumur sem liggja yfir lítið sem ekkert grunnhimnu sem styður þennan vef. Desmeðferðin gerir háræðarnar að hárri yfirborðsyfirborði fyrir dreifingu og lausn. Hálfþykka háræðar eru um 5-10 míkrómetrar í þvermál og margir rauðkorn fara í gegnum þær í einu líkani.

Tegundir háræða eru mismunandi í starfsemi: samfeldar (continuous) háræðar eru í vöðvum og heilaberki og hafa sífellt endótælfrumurkerfi; gildar háræðar (fenestrated) eru með sporum og finnast í nýrum, smáþörmum og innkirtlum; upphleðsluháræðar eða misregnháræðar (discontinuous eða sinusoids) eru með risastórum innrömmum og eru í lifur, milta og beinmerg, til að hleypa stærri sameindum í gegn. Heilinn hefur heila-vöðva- hindrunarkerfi (blood-brain barrier) með þéttum tengjum í háræðum.

Hámarksgreining háræða felst í dreifingu: flæði súrefnis og næringa milli blóð og vefja, auk hitastýringu og vökvabúnaðar. Øðru sinni vegna vefjaframleiðslu eða álags getur háræðakerfið borið ábyrgð á sjúkdómum eins og mikroangiopatíu í sykursýki, rásóstærð og bólguviðbrögð. Samantekið eru háræðar lykilþáttur í hringrás, vefjaflæði og heilsu líkamans.