zapobiec

Zapobiec to czasownik dokonany w języku polskim oznaczający podjęcie działań mających na celu uniemożliwienie zajścia pewnego zdarzenia. Używa się go zwykle z rzeczownikami w dopełniaczu bliskim formie „czegoś” w celowniku (np. chorobie, wypadkowi, stracie). Przykłady: zapobiec chorobie, zapobiec wypadkowi, zapobiec poważnym stratom. W praktyce chodzi o działania profilaktyczne lub interwencyjne mające zatrzymać negatywny skutek zanim on wystąpi.

Aspekt i formy czasowe. Zapobiec jest czasownikiem dokonanym, więc w czasie teraźniejszym nie występuje. Używa się go w czasie przyszłym: zapobiegnę, zapobiegniesz, zapobiegnie, zapobiegniemy, zapobiegniecie, zapobiegną. W czasie przeszłym formy towarzyszące są zależne od płci mówiącego: ja zapobiegłem (mężczyzna) / ja zapobiegłam (kobieta). W formie imiesłowowej używa się zwykle rzeczowników i przymiotników pokrewnych, np. zapobieżenie.

Związki leksykalne i bliskoznaczniki. Do bliskoznacznych należą zapobiegać (imperfective), przeciwdziałać, chronić, zabezpieczać. Różnicę stanowi aspekt: zapobiec oznacza zakończone, skuteczne działanie zapobiegające zajściu zdarzenia, podczas gdy zapobiegać/ przeciwdziałać może odnosić się do ogólnego wysiłku profilaktycznego. Unikanie i zapobieganie podobnie mogą być używane w kontekście ryzyka, ale „unikać” często odnosi się do samego uniknięcia, a nie do zapobiegania konkretnej sytuacji.

Zastosowania. Szeroko występuje w kontekście zdrowia, bezpieczeństwa i ochrony środowiska. Przykłady: szczepienia zapobiegają chorobom zakaźnym; odpowiednie procedury zapobiegają wypadkom w miejscu pracy. W tekstach formalnych i naukowych terminy te najczęściej łączą się z działaniami profilaktycznymi i oceną ryzyka.