stjórnskipulags

Stjórnskipulag, eða stjórnarskipulag, lýsir því hvernig völd ríkisins eru skipuð og hvernig ríkisstofnanir vinna saman. Það byggist á stjórnarskrá eða sambærilegri lagareglu og fjallar um dreifingu valds, ábyrgð stofnana og grundvallarréttindi borgaranna. Helstu stoðir þess eru löggjafarvaldið, framkvæmdavaldið og dómsvaldið, en reglur um samvinnu þeirra og eftirlit skapa stöðugleika og réttlæti.

Form stjórnskipulags ákvarðar hvernig ríkisvaldið starfar: þingræði, forsetavald eða blandkerfi. Einnig er spurningin hvort ríkið sé einingaríki eða sambandsríki með tilteknu valdahlutfalli milli miðstjórnar og yfirvalda. Kosningakerfi, lýðræðisleg framvinda og hlutverk þjóðhöfðingja stuðla að lýðræði eða annarri völdaraðferð.

Við framkvæmd valdsins hafa stofnanirnar þær ábyrgðir að setja lög, framfylgja stefnu og dæma eftir lögum. Löggjafarvaldið setur lög, framkvæmdavaldið innleiðir þau og stjórnsýslan nýtur sjálfstæðis dómsvalds til að verja réttindi og leysa ágreining.

Stjórnskipulag þróast með tíma. Stjórnskipulagsbreytingar, ný lög og alþjóðleg skuldbindinga stuðla að því að bregðast við samfélagslegum breytingum og tryggja samræmi við nútímakröfur réttinda og laga.

Samantekt: Stjórnskipulag ákvarðar hvernig völd eru notuð, hvernig réttindi eru vernduð og hvernig borgararnir hafa áhrif á stjórnmál og samfélag.