radiacja

Radiacja to ogólne pojęcie opisujące przekazywanie energii w postaci fal lub cząstek, które rozchodzą się w przestrzeni lub w ośrodku. Wyróżnia się radiację elektromagnetyczną, obejmującą światło widzialne, promieniowanie radiowe, mikrofale, promieniowanie UV i promieniowanie rentgenowskie, oraz radiację cząstkową, obejmującą cząstki alfa, beta, neutronowe i gamma. W praktyce rozróżnia się radiację jonizującą, która potrafi jonizować atomy i wywoływać szkody biologiczne, od radiacji niejonizującej, która zwykle niesie energię bez tworzenia jonów.

Źródła radiacji mogą być naturalne lub sztuczne. Naturalne źródła to promieniowanie kosmiczne, promieniowanie tła oraz naturalne izotopy obecne w skorupie ziemi. Sztuczne źródła obejmują diagnostyczne i terapeutyczne urządzenia medyczne (np. tomografię komputerową), źródła przemysłowe, reaktory jądrowe, akceleratory cząstek i lampy rentgenowskie. Interakcja radiacji z materią zależy od energii oraz natury cząstek; niejonizująca radiacja może podgrzewać materię, natomiast jonizująca może powodować uszkodzenia na poziomie chemicznym i biologicznym.

Jednostki opisujące radiację to m.in. Gray (Gy) — dawka pochłonięta energii na jednostkę masy; Sievert (Sv) — dawka efekt biologiczny; Bq — aktywność źródła oznaczająca liczby rozpadów na sekundę. Dla porównania dawki naturalne roczne to kilku mSv. Detektory radiacyjne to licznik Geigera-Müllera, liczniki scintylacyjne, dozymetry.

Radiacja ma zastosowania w medycynie (diagnostyka obrazowa, radioterapia), przemyśle (sterylizacja, badania materiałów), nauce (badania cząstek elementarnych) i energetyce jądrowej. Ochrona radiologiczna opiera się na zasadzie ograniczania czasu ekspozycji, zwiększania odległości od źródła i stosowania osłon (np. ołów) w kontakcie z radiacją jonizującą.

Historia radiacji obejmuje odkrycie promieni rentgenowskich przez Roentgena w 1895 roku oraz późniejsze badania Becquerela i Curie, które rozwinęły zrozumienie natury promieniowania jonizującego i jego zastosowań.