huquqlarlari

Huquqlarlari — inson yoki fuqarolarning daxlsizligi, erkinliklari, tengligi va munosib hayot kechirishlari uchun belgilangan normativ kafolatlar to‘plamidir. Ular shaxsiy erkinliklar, siyosiy va fuqarolik huquqlari, iqtisodiy-sotsial huquqlar, madaniy huquqlar hamda guruhlar huquqlarini o‘z ichiga oladi. Umumiy printsiplari inson qadr-qimmatini hurmat qilish, adolat va teng imkoniyatlardan foydalanishni ta’minlashdir.

Tarixiy kontekst: Inson huquqlari kafolatlarining xalqaro standarti 1948 yilgi Universal Deklaratsiyasidan boshlab shakllangan. Keyingi davrlarda Xalqaro Fuqarolik va Siyosiy Huquqlar Kontraktlari, Iqtisodiy, Ijtimoiy va Madaniy Huquqlar Kontraktlari ishlab chiqildi. Mintaqaviy konventsiyalar ham mavjud bo‘lib, davlatlar ularga qo‘shilishi mumkin.

Milliy qulaylik va himoya: Har bir davlat o‘z konstitutsiyasida inson huquqlarini kafolatlaydi. Adliya tizimi, shikoyat organlari (masalan, ombudsman yoki inson huquqlari bo‘yicha komissiya), advokatlar, jinoyatchilikka qarshi kurashish vositalari bu huquqlarni himoya qiladi. Xalqaro darajada BMTning inson huquqlari tizimlari orqali baholash va tavsiyalar berish amaliyoti mavjud.

To‘plam turli yo‘nalishlardan iborat: shaxsiy erkinliklar (hayotga, xavfsizlikka, so‘z erkinligiga bo‘lgan huquqlar), siyosiy huquqlar (saylovlar, siyosiy ishtirok), iqtisodiy-sotsial huquqlar (ish, mehnat, ta’lim, sog‘liqni saqlash, ijtimoiy ta’minot), madaniy huquqlar (ta’lim, ilm-fan, madaniyatga erkin qatnashish).

Amalda huquqlarlari davlatlararo farqlanishlar, resurslar cheklanganligi, diskriminatsiya yoki adolatsiz taqsimot sababli to‘siqlar bilan uchraydi. Shu tarzda aniq qonuniy kafolatlar va fuqaro jamiyati orqali kengaytirilishi davom etmoqda.