antytezy

Antytezy to figury retoryczne polegające na zestawieniu dwóch przeciwstawnych idei w bliskim sąsiedztwie lub w równoległej konstrukcji składniowej, celem podkreślenia kontrastu. Dzięki temu kontrastowi powstaje napięcie semantyczne i może dojść do efektu podsumowującego lub syntetyzującego. Pochodzą z greckich korzeni anti- „przeciwko” i thesis „postawienie, teza”. W literaturze i wypowiedziach publicznych antytezy wykorzystywane są, by uwypuklić decyzje, wartości lub konflikty.

Najczęściej antytezy występują w formie zrównoważonej (parallel antithesis), gdzie dwie równoważne pod kątem gramatycznym części zdania zestawione są przeciwstawnie. W języku polskim pojawiają się także antytezy oparte na zestawieniu antonimów, kontrastujących obrazów lub idei, np. „młodość i starość”, „życie i śmierć”. Antytezy bywają także środkiem retorycznym w poezji i aforyzmach; w analizie tekstów służą do identyfikowania konfliktów moralnych.

W stosunku do pokrewnych figury: paradox (sam sprzeczny sens) i oksymoron (połączenie przeciwstawnych wyrazów) różnią się tym, że antyteta polega na zestawieniu idei, a nie na krótkim zwrocie z samym sprzecznym znaczeniem. Antytezy pozostają powszechnym narzędziem analityki literackiej i retoryki. Przykładem antytezy w literaturze anglojęzycznej jest słynne „być albo nie być” z Hamleta.