alegorija

Alegorija to technika narracyjna i artystyczna, w której postacie, wydarzenia i elementy fabuły mają znaczenie dosłowne oraz ukryte, stojące poza pierwszym planem opisu. Drugi poziom znaczeniowy służy przedstawieniu wartości, przekonań lub systemów społecznych, które autor chce skrycie krytykować lub ilustrować.

Etymologia terminu sięga greckiego allegorein, czyli „mówić inaczej”; w łacinie funkcjonuje jako allegoria, a w późniejszych językach utrwaliła się jako pojęcie oznaczające wielowarstwowy sens dzieła.

Historia: alegoria występuje już w literaturze starożytnej Grecji i Rzymu, a także w średniowieczu i renesansie, gdzie służyła przekazywaniu nauk moralnych i religijnych. Klasycznym przykładem jest Platońska Alegoria jaskini. W literaturze nowożytnej i współczesnej alegoria służy krytyce politycznej, społecznemu komentowaniu rzeczywistości oraz eksplorowaniu tematów duchowych.

Rodzaje i funkcje: wyróżnia się alegorię polityczną, moralną, religijną i społeczną, a także utopie i dystopie. Często wykorzystuje personifikacje i symbole, by prowadzić dwuznaczne interpretacje. Funkcje alegorii obejmują skłanianie do refleksji, krytykę porządku społecznego, przekazywanie wartości etycznych i estetycznych oraz zapewnianie wielopoziomowego odbioru.

Relacja do symbolizmu: alegoria stanowi całościowy układ znaczeń, gdzie cały utwór współtworzy ukryty sens; symbolika koncentruje się na wybranych znakach, które przekazują znaczenia w sposób mniej spójny.

Przykłady: Platońska Alegoria jaskini; Animal Farm George’a Orwella, często interpretowana jako krytyka totalitaryzmu; inne dzieła bywają odczytywane alegorycznie, choć ich autorzy czasem odżegnywali się od jednoznacznych interpretacji.