özne

Özne, bir cümlede fiilin eylemini yapan veya durumdan sorumlu olan öğeyi ifade eden dilbilgisel bir roldür. Genelde bir isim ya da zamirden oluşur ve fiilin kişi ile sayı çekimine uygun biçimde eşleşir. Türkçede özne, çoğunlukla cümlenin başında yer alır ve yüklem (fiil) genellikle cümlenin sonunda bulunur.

Türkçede özneyle fiil arasındaki ilişki, kişinin ve sayının belirtildiği fiil çekimiyle kurulur. Yüklem, öznenin kişi ve sayı özelliklerini gösterir; bu nedenle özne çoğu durumda açık olarak belirtilemese bile cümlenin anlamı ortaya çıkar. Özne için belirli bir morfem genellikle görünmez; isimler çoğunlukla yalın halleriyle kullanılır. İsterseniz özne, zamir de olabilir: “Ben geliyorum”, “Köpek havladı.”

Özne olarak farklı türler kullanılabilir. Basit özne, tekil ya da çoğul bir isim veya zamirden oluşur: “Köpek havlıyor.” veya “Biz geldik.” Birkaç durumda özne, iki ya da daha fazla ismin birleşiminden oluşan bileşik özneyle karşılaşılabilir: “Kedi ve köpek dışarı çıktı.” Ayrıca cümlede özne, mastarı bir fiilin öznesi olarak işlev gören isimleşmiş fiiller veya tam cümleler de olabilir; örneğin “Yaşamak kolay değildir” ifadesinde “Yaşamak” özne işlevi görür.

Kullanım açısından Türkçede özne çoğunlukla belirtilebilse de bağlam nedeniyle atılabilir. Öznenin belirgin olması, vurgu ve tonlama açısından da önemli olabilir; fakat anlam bağlamdan çıkarılıp yüklemin çekimine güvenilerek de anlaşılabilir.