utilitaryzmie

Utilitaryzm, znany również jako teoria użyteczności, to norma etyczna i filozofia moralna, według której czyn jest słuszny w oparciu o jego skutki. Działania uznaje się za dobre, gdy prowadzą do maksymalizacji ogólnego dobra lub użyteczności oraz minimalizują cierpienie wszystkich dotkniętych.

Historia utilitaryzmu sięga Jeremy’ego Benthama, który sformułował zasadę użyteczności i hedoniczny kalkulator oceniania dobroczynności czynów. W XIX wieku koncepcję rozwijał John Stuart Mill, który rozróżnił wyższe i niższe przyjemności i podkreślił znaczenie reguł prowadzących do większej ogólnej użyteczności.

Główne odmiany to akt utilitaryzmu, oceniający pojedyncze czyny pod kątem ich skutków, oraz rule utilitarianism, postulujący stosowanie ogólnych reguł, które zwykle zwiększają dobro. Współczesne wersje obejmują także podejścia koncentrujące się na redukcji cierpienia i pomiarze użyteczności w praktyce.

Założenia obejmują koncentrowanie się na skutkach czynów (konsekwencjalizm), bezstronność wobec osób (każda jednostka ma równą wartość), a także próbę mierzenia użyteczności i dobra społecznego. Krytycy wskazują trudności z precyzyjnym pomiarem szczęścia, problematyką sprawiedliwości i praw jednostek, a także ryzyko usprawiedliwiania nieetycznych działań dla większego dobra.

Zastosowania utilitaryzmu obejmują politykę publiczną, ekonomię i etykę zawodową, gdzie rozważania o kosztach i korzyściach wpływają na decyzje. Mimo krytyki pozostaje jedną z wpływowych teorii moralnych, kształtując sposób myślenia o odpowiedzialności za skutki czynów.