przysadk

Przysadka mózgowa, często określana skrótowo jako przysadka, to niewielki gruczoł endokrynny znajdujący się u podstawy mózgu, w siodle tureckim. Jest częścią osi podwzgórze–przysadka–narządy efektorowe i odgrywa kluczową rolę w regulowaniu gospodarki hormonalnej organizmu. Podzielona jest na część przednią (adenohypophysis) i tylną (neurohypophysis), które różnią się pochodzeniem, funkcją i mechanizmami regulacji.

Część przednia wydziela hormony tropowe i wzmacniające liczbę innych gruczołów: adrenokortykotropowy ACTH, tyreotropowy TSH, hormon wzrostu GH, prolaktyna PRL oraz gonadotropiny FSH i LH. Część tylna magazynuje i uwalnia neurohormony produkowane w podwzgórzu: wazopresynę (ADH) i oksytocynę. Rejestracja uwalniania hormonów z części przedniej odbywa się poprzez układ wrotowy przysadki, który dostarcza releasing i inhibiting hormony z podwzgórza. Część tylna podlega bezpośrednim bodźcom nerwowym.

Rozwój i klinika: anterior pochodzi z ektodermy jamy ustnej (rynienki Rathkego), posterior z nabłonka nerwowego. Zaburzenia przysadki obejmują guzy wydzielające nadmiar hormonów (prolaktinoma, guz GH–somatotropowy, Cushinga) oraz guzy bezczynne powodujące objawy masowe. Niedoczynność może prowadzić do zaburzeń hormonalnych i zespołów, takich jak niedobór hormonów tarczycy, kortyzolu czy gonadotropin. Diagnoza zwykle opiera się na badaniach krwi, MRI i ocenie objawów klinicznych; leczenie obejmuje operacje (transsfenoidalne usuwanie guza), farmakoterapię i radioterapię.

Przysadka jest kluczowym elementem osi podwzgórze–przysadka–narządy efektorowe, koordynując maturation, metabolizm, reprodukcję i gospodarkę wodno-elektrolitową organizmu.