paradigmë

Paradigmë është një kornizë ose model thelbësor që përcakton mënyrën se si një fushë e caktuar kupton, vlerëson dhe organizon të dhënat dhe praktikat e saj. Në përdorimin e përditshëm, ajo mund të përfytyrohet si një qasje e pranuar, një standard etiko-metodik ose një shembull i përgjithshëm për një problem.

Në fushën e shkencës, termi u popullarizua nga filozofi Thomas Kuhn në veprën The Structure of Scientific Revolutions (1962). Paradigmat përfshijnë besimet, metodat dhe modelet teorike që udhëzojnë hulumtimet dhe praktikat e një disipline gjatë periudhës së shkencës normale. Kur lind një krizë, mund të ndodhë një ndryshim i madh i paradigmave, një proces që Kuhn e quan ndryshim paradigmor dhe që shpesh sjell një mënyrë të re të kuptuarit të realitetit.

Historikisht, ndryshimet paradigmore janë të dukshme në kalimin nga modelet geocentrike te ato heliocentrike, ose nga interpretimet klasike të mekanikës së Newtonit në relativitetin e Einstein-it. Në fusha të tjera, paradigma mund të jetë epistëmologjike (pra mënyra sesi njohja realizohet), metodologjike ose teorike. Në studimet shoqërore dhe kulturore, ekzistojnë paradigma të ndryshme si pozitivizmi, interpretativizmi dhe kriticizmi, të cilat përcaktojnë qasjet ndaj vëzhgimit dhe analizës.

Paradigmet janë subjekt i diskutimit dhe kritikave: disa shkencëtarë i vlerësojnë si hapa thelbësorë për zhvillimin, të tjerë i shohin si kufizime që ngushojnë të kuptuarit. Sot, termini përdoret gjerësisht për të përshkruar një mënyrë të përgjithshme të analizës dhe të zgjidhjes së problemeve në shkencë, arsimin dhe kulturën.