mikroprocesorë

Mikroprocesorët janë njësi qendrore të përpunimit (CPU) që kryejnë ekzekutimin e udhëzimeve të programeve dhe janë vendosur në çipa të integruar. Ato përbëhen kryesisht nga një njësia logjike-aritmetike (ALU), regjistrat dhe një njësia kontrolli, dhe komunikojnë me memorien dhe pajisjet hyrje-dalje të sistemit. Mikroprocesori është zemra e një sistemi kompjuterik, por zakonisht kërkon memorje të jashtme dhe periferikë për të punuar.

Arkitektura e urdhrave (ISA) përcakton mënyrën si udhëzimet shkruhen dhe ekzekutohet. Disa mikroprocesorë janë CISC (për shembull x86) ku një grup udhëzimesh mund të realizohet në mënyrë të konsoliduar brenda një njësi, ndërsa të tjerë janë RISC (për shembull ARM, MIPS), me një numër më të vogël udhëzimesh dhe operacione më të thjeshta. Mund të përdoret Von Neumann ose Harvard; shumica moderne kombinohen elemente të të dyjave. Shpejtësia dhe performanca rriten duke përdorur pipelines, kujtesë cache (L1, L2, L3), dhe forma të paralelizmit si multi-core dhe SIMD.

Historikisht, mikroprocesorët filluan me Intel 4004 (1971), dhe përparuan në seritë 8-bit (8080, Z80) dhe 16-bit (8086/8088). Arkitektura x86 ndikoi fuqimisht në kompjuterët personalë dhe serverë. Në të njëjtën kohë u zhvilluan arkitektura të tjera të suksesshme RISC si ARM, të preferuara për pajisje me energji të ulët dhe embedded. Sot ARM është dominues në telefonë dhe pajisje portative, ndërsa x86 mbizotron në PC dhe serverë. Mikroprocesorët mbeten thelbësor për sistemet dixhitale, duke u përmirësuar vazhdimisht me rritjen e tranzistorëve, energji-efektivet dhe aftësinë për të mbështetur kujtesë më të madhe dhe periferi të shumta. Dallimi me mikrocontroller-ët është fakti që këta të fundit përfundojnë një CPU, memorje dhe periferikë të palidhur në një çip të vetëm, ndërsa mikroprocesorët shpesh operojnë me një arkitekturë më fleksibël të sistemit.