institutsiyalar

Institutsiyalar — jamiyatdagi xatti-harakatlarni tashkil etadigan, qoidalar, normlar va tashkilotlardan iborat tizimlardir. Ular takroriy muloqotlardan paydo bo‘ladi va kutilgan natijalar barqaror bo‘lishini, resurslar taqsimoti va qarorlar qabul qilish jarayonini soddalashtiradi.

Ular formal va norasmiy bo‘lib, ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy sohalarni qamrab oladi. Formal institutsiyalar davlat organlari (parlament, sud, ijro etuvchi hokimiyat), qonunlar, regulyatorlar va ta’lim muassasalari kabi rasmiy tashkilotlardan tashkil topadi; norasmiy institutsiyalar esa oilaviy an’analar, madaniy odatlar, professional etika, ish joyidagi odob-axloq kabi rasmiy bo‘lmagan qoidalarni o‘z ichiga oladi.

Vazifalari jamiyatda tartib yaratish, xavfsizlikni ta’minlash, huquq va majburiyatlarni belgilash, nizolarni hal qilish, resurslarni samarali taqsimlash hamda jamiyatning barqaror va samarali faoliyatini qo‘llab-quvvatlashdan iborat.

Sifat va o‘zgarish: Institutlar samaradorligi ustuvorlik, legitimlik, shaffoqlik va hisobot beruvchanlik kabi mezonlar bilan o‘lchanadi. Qonunlar va me’yorlar qanchalik to‘g‘ri ishlab chiqilgan bo‘lsa, ularning real hayotdagi amaliyot bilan mos kelishi o‘lchanadi. Shuningdek, institutsion o‘zgarishlar ko‘pincha ijtimoiy madaniyat va iqtisodiy sharoitlar bilan uyg‘unlashishni talab qiladi; bosqichma-bosqich reformalar ko‘p hollarda muvaffaqiyat uchun zarurdir.

Ahmiyati: Institutsiyalarni tushunish davlatlar, iqtisodiyot va jamiyat hayotini tavsiflash va rivojlantirishga yordam beradi. Ularning sifati yuqori bo‘lgan joylarda sarmoyalar, tadqiqotlar, qonun ustuvorligi va fuqarolik ishonchi kuchayadi.