hiperwalencj

Hiperwalencja (hiperwalencja) to termin chemiczny opisujący sytuację, w której atom centralny w cząsteczce posiada więcej niż osiem elektronów w swojej powłoce walencyjnej, czyli rozbudowany oktet. Zjawisko dotyczy głównie pierwiastków okresu 3 i wyższych (takich jak siarka, fosfor, chlor, ksenon, jod), które mogą tworzyć związki z większą liczbą ligandów.

W praktyce hiperwalentne związki obejmują m.in. SF6 (sulfur hexafluorek), PF5 i PF6−, IF7 oraz XeF6. Te związki często wykazują geometrię i właściwości odporne na prostą interpretację oktetu. W przeszłości przypisywano hiperwalencję udziałowi orbitali d w powłoce walencyjnej centralnego atomu, co miało uzasadniać dodatkowe elektrony wiązań. Obecnie częściej wykorzystuje się koncepcje wiązań 3-centrowo-4-elektronowych oraz rozproszonych w molekularnych orbitalach, które pozwalają opisać stabilność i kształt tych cząsteczek bez konieczności aktywności d orbitali.

Hiperwalentność znajduje zastosowanie także w chemii jodu, gdzie występują związki hiperwalentne o dużym stopniu utlenienia, takie jak PhI(OAc)2 (jod III) oraz Dess–Martin periodinane (DMP, jod V), wykorzystywane jako utleniacze w syntezach organicznych. Pomimo że koncepcja rozszerzonego oktetu jest powszechnie użyteczna w opisie struktury, rzeczywiste opisywanie wiązań często opiera się na MO i 3c-4e wiązaniach, co odzwierciedla bardziej złożoną naturę bondingu hyperwalentnych związków. W praktyce hiperwalencja jest częściej obserwowana w pierwiastkach z dostępem do d orbitali niż w drugorzędnych elementach okresu 2.