frumulíffæra

Frumulíffæri eru sérhæfðar einingar innan frumu sem gegna sérstökum hlutverkum. Í mörgum frumum eru þau himnubundin og mynda kerfi sem geymir, myndar, flýtir og skiptir efnum innan frumunnar. Helstu frumulíffæri fela í sér kjarna, hvatbera, endoplasmískt net og Golgi-tálka, leysósíma, peroxísóma og safabólur. Ríbósóm eru prótein- og RNA-einingar sem framleiða prótein og eru oft laus í umfrymi eða tengd neti eða kornum.

Kjarni geymir erfðaefni frumunnar og stýrir starfsemi hennar með gerð próteína og stjórnun tjáningar gena. Hvatberar eru orkuforði frumunnar og framleiða mest af ATP, þriðja stigi orkumyndunar. Endoplasmískt net (net) og Golgi-tálka vinna saman að framleiðslu, umbreytingu og flutningi efna: netið býr til prótein og lípíð, Golgi-tálkan mótar og skiptir þeim og setur þá á leið til írra staða innan eða utan frumunnar. Leysósím og peroxísómar brjóta efni og eyða eiturefnum. Safabólur geyma vökva og efni og gegna hlutverki í vökvajafnvægi og stuðning við lögun frumunnar. Ríbósóm eru grundvallarpróteinmyndunin og geta verið laus í umfrymi eða tengd neti eða kornum.

Endurskipulagning og starfsemi frumulíffæra byggist á samvinnu og hreyfingu innan frumunnar, oft með hjálp stoðkerfis eins og örpíplna og aktínfilamenta. Margir frumulíffæra hafa þróast með endosymbiosu hugsun: hvatberar og grænplöntur eiga uppruna í fornum bakterioum sem lifðu innan annarrar frumu og hafa sín eigin tvöföldu himnu og eigin DNA. Frumulíffæri eru þar með lykilatriði í efnaskiptum, myndun próteina og viðhaldi frumuheilsu.