Streokimya

Streokimya, stereokimya olarak da bilinen, moleküllerin uzaysal düzeninin kimyasal özellikler ve reaksiyon davranışları üzerindeki etkisini inceleyen kimya dalıdır. Bu alan, aynı molekülün farklı uzaysal konumlarda olabileceğini gösteren stereoisomerleri ve özellikle enantiomerler ile diastereomerleri ele alır.

Temel kavramlar arasında chirality (el aynası özelliği), stereogenic center (asimetrik karbon veya merkezi), enantiomerler ve diastereomerler bulunur. Enantiomerler birbirinin simetrik aynasıdır ve çoğu durumda fiziksel veya biyolojik özellikleri zıt etkiler gösterebilir. Diastereomerler ise birbirlerinin aynası değildir ve fiziksel özellikleri önemli ölçüde farklı olabilir. Konformasyonel varyantlar ise bağların dönmesiyle oluşan izomerlerdir ve genellikle daha kolay dönüştürülebilir.

Adlandırma sırasında CIP kuralları (Cahn-Ingold-Prelog) kullanılarak stereokimyasal merkezlerin R veya S konfigürasyonları belirlenir. Bu sistem, enantiomerlerin ve bazı diastereomerlerin sistematik olarak tanımlanmasını sağlar.

Streokimya araştırmalarında başlıca analiz yöntemleri X-ışını kristallografisi, polarimetri ile optik aktivitenin ölçülmesi, NMR ile konformasyonal ipuçları ve kiral kromatografi ile enantiomer ayrımıdır. Circular dichroism ve diğer kromatografik teknikler de yapısal bilgiyi destekler.

Uygulamaları arasında ilaç geliştirme, biyolojik etki farklılıklarını anlamak ve asimetrik sentez ile kiral kataliz kullanımı bulunmaktadır. Tarihsel olarak Louis Pasteur tartarik asidin enantiyomerlerini ayırarak chirality kavramına öncülük etmiş; daha sonra van't Hoff ve Le Bel, tetrahedral karbon kavramını kurallaştırmıştır.