Qadriyatlarning

Qadriyatlarning (Qadriyya) erta islom ilohiyoti tarixida paydo bo‘lgan guruhlardan biri bo‘lib, inson irodasi va mas’uliyatini markaziy e’tiqod sifatida ko‘radi. Ular taqdiri (qadr) borligiga qarshi bo‘lmagan holda, inson o‘z harakatlari uchun haqiqatan mas’ul bo‘ladi degan nazariyotni ilgari suradilar. Bunday nuqtai nazar Jabriyya (taqdirga qat’iy bo‘lish) qarashlariga qarshi turadi.

Tarixiy kontekstda Qadriyatlarning fikr-mulohazalari 7–9 asrlarda islom ilohiyoti kalom muhokamalarining markaziy mavzularidan biri bo‘lgan. Ular Alloh taqdiri masalasini muhokama qilgan, insonning erkin irodasini himoya qilgani uchun mashhur hisoblangan. Qadriyatlarning nuqtai nazarlari kelajakda Mu‘tazila kabi ijodiy yo‘nalishlarda o‘z ta’sirini ko‘rsatgan, ayniqsa irodaviy masalalardagi munozaralarda.

Merosi va oxir-oqibatda o‘rni: Qadriyatlarning fikr-mulohazalari islom ilohiyoti tarixida erkin iroda, mas’uliyat va taqdir muammolarini yoritishda muhim bo‘lgan. Keyingi davrlarda Ash‘ariylar tomonidan “kasb” tushunchasi bilan erkin irodani tasdiqlashga qaratilgan nuqtai nazarlar rivojlangan bo‘lsa-da, Qadriyatlarning yo‘nalishlari kalom tekshirishlari va teologiya tarixida tarixiy kontekst sifatida qolgan.

Bugungi kunda qadriyatlarning tarixi islom ilohiyoti va nazariy falsafa bo‘yicha tadqiqotlar uchun muhim manba bo‘lib qolmoqda. Taqdir, irodaviy erkinlik va mas’uliyat masalalari muntazam ravishda muhokama qilinadigan mavzular sifatida saqlanib kelmoqda.