Gjithësisë

Gjithësisë është term i përdorur në gjuhën shqipe për të përshkruar universin, tërë hapësirën dhe kohën, materien dhe energjinë, dhe ligjet që rregullojnë realitetin fizik. Në kuptimin shkencor, gjithësia përfshin të gjitha galaktikat, yjet, planetet dhe strukturat që përbëjnë kozmosin e njohur deri sot.

Etymologji dhe përdorim: Fjala vjen nga rrënjtë gjith- që do të thotë të gjitha, me sufiksin -ësia që krijon një emër abstrakt. Në shqip, gjithësia shpesh është sinonim i termit univers, ose kozmos, në varësi të kontekstit.

Struktura dhe përbërja: Sipas kozmologjisë moderne, gjithësia përfshin hapësirën dhe kohën në një tërësi dinamike. Materia baryonike përbën rreth 5% të energjisë së saj, materia e errët rreth 27%, dhe energjia e errët rreth 68%. Kjo përbërje ndikon në historinë e evolucionit të saj, shpejtësinë e zgjerimit dhe formimin e strukturave.

Mosha dhe vëzhgimet: Gjithësisë i atribuohet një moshë rreth 13.8 miliard vjet. Universi i dukshëm (observable) përfshin një diametër prej rreth 93 miliard vite dritë, dhe studimet kozmologjike vazhdojnë të zbulojnë proceset që lidhen me fillimin dhe evolucionin e saj.

Kuptim kulturore dhe filozofik: Në mendimin shqiptar, koncepti gjithësia mund të ketë kuptime të përhershme dhe të tërësisë, ndërsa në shkencën moderne i referohet një realiteti të gjerë dhe ndërvarur që zbulohet përmes observimeve dhe teorive.