þróunarrétti

Þróunarréttur er hugtak sem lýsir réttindum einstaklinga og þjóða til að taka þátt í og njóta þróunar á mörgum sviðum. Hann byggir á grunngildum mannréttinda og kveður á um að þróun eigi að vera aðgengileg, réttlát og felast í þátttöku, jöfnu aðgengi og ábyrgð. Samspili ríkja og alþjóðlegra stofnana er talin lykillinn að því að tryggja að þróun nái til fjölbreyttra hópa og svæða.

Fræðilegur og lagalegur bakgrunn. Árið 1986 samþykkti Sameinuðu þjóðirnar yfirlýsingu um rétt til þróunar (Declaration on the Right to Development). Þar er rétturinn skilgreindur sem algerlega óaðskiljanleg mannréttindi sem fólk og þjóðir eiga að njóta: til þátttöku í, framlagi að og ánægju af þróun á efnahagslega, félagslega, menningarlega og pólitíska sviðum. Yfirlýsingin kallar eftir ábyrgð ríkja og alþjóðasamfélagsins til að stuðla að þeirra forgangi í þróun og skapa aðstæður til að þróun eigi sér stað.

Að framkvæmd og áskoranir. Rétturinn er ekki bindandi samningur, heldur alþjóðlegt álitamál sem hefur áhrif á stefnumótun og hagsmuni stofnana og ríkja. Framkvæmd felst oft í stefnumótun sem stuðlar að þátttöku, minnkun fátæktar, bættri menntun, heilsu og félagslegri réttlæti. Gagnrýni snýr að óljósri skilgreiningu og að framkvæmd geti mismunandi legið eftir heilu landa, sem getur valdið deilum um jurisdikts- og ábyrgðarsvið.

Samband og mikilvægi. Þróunarrétturinn tengist öðrum réttindum og heildstæðri nálgun á sjálfbærri þróun, meðal annars réttindum minnihluta, kynjajafnrétti og lífsgæðum. Hann hefur þróast samhliða heimsmarkmiðum um sjálfbæra þróun (SDG) og hnattrænni samvinnu til að efla aðgengi að þróun fyrir alla.