Ákvarðanatökum

Ákvarðanatökum er íslenskt hugtak sem lýsir ferli ákvarðanatöku; það náir til þeirrar fjarlægðar þar sem einstaklingar eða hópar velji milli valkosta, framkvæma ákvarðanir og meta þau áhrif sem þær hafa. Orðið er samsett úr orðunum ákvarðun og taka, og það er notað í sálfræði, stjórnunarfræði, hagfræði og stjórnsýslu til að vísa til ferlisins sem liggur til grundvallar vönduðu valkosti.

Fræðilegur bakgrunnur ákvarðanatökum nær yfir nokkrar meginkenningar. Helstu nálganir fela í sér rökrænan kost (rational choice) sem byggir á að einstaklingar velji með tilgangi og hagnaði, takmörkuð röksemi (bounded rationality) sem tekur tillit til takmarkaðrar upplýsingaflæðis og tíma, sem og hópákvörðun þar sem samtal og samráð getur haft áhrif á endanlega ákvörðun. Einnig er horft til áhrifa stofnana og umhverfis á ákvarðanatökuna.

Ferlið sjálft felur oft í sér stig eins og vandamálagreiningu, upplýsingaöflun, kynningu og sköpun valkosta, mats á afleiðingum og líkum áhættu, val og framkvæmd ákvarðana, auk eftirfylgni og lærdóms. Þátttakendur geta notað aðferðir og verkfæri til að bæta ákvarðanatöku, svo sem gagnagrunns- og ákvarðana-stýrikerfi, gagnagreiningu og stjórnunarferla.

Áhrif og áskoranir í ákvarðanatökum koma fram vegna takmörkun upplýsinga, tímasóttar, gildissamsæta og félagslegra þátta. Skekkjur eins og framsetning upplýsinga og forgangsverkefni geta haft áhrif á úrlausnina. Á sama tíma eru aðferðir til stuðnings ákvarðanatöku og verkfæri til að meta valkosti og áhyggjur notuð í fyrirtækjum, stjórnsýslu, fjármálum og heilsugæslu.

---