türetimler

Türetimler, kök veya gövdenin üzerine türetim ekleri eklenerek oluşturulan kelimelerdir. Türkçede türetim, çekimden ayrışarak yeni kelimeler üretme işlemi olarak tanımlanır; çekim yalnızca gramatikal şekilleri belirler ve anlamı çoğu zaman değiştirmez. Türkçe’nin eklemeli doğal yapısı nedeniyle türetimler çoğunlukla ekler yoluyla işler ve ünlü uyumu gibi fonolojik kurallara uyar. Derivasyon ekleri, yeni anlamlar kazanan kelimeler üretir; bazı ekler üretkenken bazıları sınırlı kullanımlara sahiptir.

Türkçede türetimler genellikle isim türetimi, fiil türetimi ve sıfat türetimi olarak sınıflandırılır. İsim türetiminde köklere veya gövdelere ekler getirilerek yeni isimler, aletler veya soyut kavramlar türetilebilir. Fiil türetimi, türetilmiş fiiller yaratır veya mevcut köklerden yeni fiiller ortaya çıkarır. Sıfat türetimi ise nitelik belirten sıfatlar veya sıfat-fiiller üretir.

Örnekler: kitap → kitaplık (kitap rafı veya kütüphane anlamında; -lık ekiyle türetilmiş), göz → gözlük (gözlük; -lük ekiyle türetilmiş), yaz → yazar (yazarlı anlamında; -ar ile türetilen isim), yaz → yazı (yazı; -ı ekiyle nominalize). Bu örnekler türetim eklerinin yeni kelimeler ürettiğini gösterir.

Bu türetimler söz varlığının genişlemesini sağlar; yeni kelimeler üretilebilir ve bazıları günlük dilde yer edinir. Türetim çalışmaları, Türk dilbiliminde kelime oluşumunun yapısını, anlam bağlarını ve dilin evrimini anlamada temel bir araçtır.