réttargæslu

Réttargæslu er lagalegt fyrirkomulag í íslenskri löggjöf sem ráðstafanir til að vernda hagsmuni einstaklinga sem geta ekki sjálfir ráðið sínum málum vegna aldurs, sjúkdóma, fötlunar eða annarra orsaka. Markmiðið er að tryggja viðeigandi umönnun, öryggi og réttindi varins manns hins vegar og að hann hafi stjórn á sínum fjármunum og persónulegum málefnum eftir þörfum.

Réttargæslu getur verið beitt á vegum dómstóla með skipun réttargæslumanns. Valdið getur verið fullt eða takmarkað, þ.e. full gild (plena réttargæslu) sem ná yfir mörg eða öll atriði líkt og persónulega stjórnun og fjárhagsmál, eða takmörkuð (tiltekin ákvörðun eða málaflokkar) sem veitir réttargæslumann aðeins ákveðnar heimildir. Í sumum tilvikum can be temporary eða endanlegt, allt eftir mati á getu viðkomandi.

Ferlið oftast byrjar með beiðni frá nákomnum aðila, maka, forráðamanni barns eða félagsþjónustu. Læknisvottorð og matsgerðir framleiða upplýsingar um þörf fyrir réttargæslu. Dómstóll metur þörfina og, ef við þær forsendur συμβαίνει, skipar réttargæslumað.

Helstu skyldur réttargæslumanns eru að gæta hagsmuna varins manns, halda nauðsynlegt bókhald og skýrslur, veita upplýsingar og leita samþykkis fyrir mikilvægar ákvarðanir, og sæta eftirliti annars dómstóls eða gagnvart yfirvaldinu. Réttargæslunni má breyta, endurskoða eða aflétta ef köllun-/geta endurrettist eða vegna misnotkunar.

Gildin lýsa lok réttargæslu: hún lýkur þegar viðkomandi ræður sjálfur sínum málum aftur, þegar kraftur er misskilinn eða dauðinn kemur, eða dómstóll leysir hana af hendi. Varðin hefur áfram réttindi sem heimila hæfi til að semja um þjónustu eða aðstoð, en réttargæslumaður ber ábyrgð á að vernda grundvallarréttindi hennar.