receptorler

Receptorler, hücrelerin çevresinden veya içinden gelen sinyalleri tanımak ve buna yanıt vermek üzere görev yapan proteinlerdir. Bir ligand adı verilen bağlandığı molekül, hormon, nörotransmitter, büyüme faktörü veya diğer sinyalleştirici kimyasallar olabilir. Ligand bağlandığında reseptör konformasyonunu değiştirir ve hücre içi sinyal iletim zincirlerini aktive eder.

Receptorler iki ana yerde bulunur: membran reseptörleri ve hücre içi reseptörler. Membran reseptörleri, hücre zarında yer alır ve dört temel gruba ayrılır: G protein bağlı reseptörleri (GPCR’ler), tirozin kinaz reseptörleri (RTK’ler), iyon kanalı reseptörleri ve nükleer/çekirdek reseptörleriyle ilişkili reseptörler. İç reseptörler ise sitoplazmada veya çekirdekte bulunur ve doğrudan gen ekspresyonunu etkileyebilir. Bu farklı sınıflar, ligand bağlanınca çeşitli sinyal yolaklarını tetikler.

İşlev açısından reseptörler sinyal transdüksiyonunun kilit unsurlarıdır. Ligand bağlanmasının ardından ortaya çıkan ikinci mesajcılar (örneğin cAMP, Ca2+, IP3/DAG) veya doğrudan çekirdek düzeyinde değişiklikler yoluyla hücresel yanıtlar elde edilir. Bu süreçlar hücre tipi ve reseptör sınıfına bağlı olarak değişir ve genellikle hücresel durum, çevresel uyarılar ve kronik sinyale göre modüle edilir.

Regülasyon ve klinik önemi de büyüktür. Reseptörler desensitize olabilir, downregulation veya upregulation gösterebilir; kronik ligand maruziyeti tedavi yanıtında tolerans geliştirebilir. Farmakolojide reseptörler en temel hedeflerdir; agonistler reseptörü aktive eder, antagonistler engeller, allosterik modülatörler ise işlevi dolaylı olarak değiştirir. Örnekler arasında β-adrenerjik GPCR’ler ve insülin reseptörü gibi RTK’ler bulunur.