kompilatorë

Kompilatorët janë programe që përkthijnë gjuhët e programimit të nivelit të lartë në një gjuhë që makinë mund të ekzekutojë, shpesh në kodin objekt ose në një formë ndërmjetme që mund të interpretohet ose optimizohet më tej. Qëllimi i tyre është të lehtësojnë ekzekutimin efikas të programeve të shkruara në mënyrë të afërt me logjikën njerëzore.

Procesi i kompilimit zakonisht ndahet në faza front-end dhe back-end. Front-end përfshin leximin e burimit që krijon tokenët, analizën sintaktike dhe analizën semantike për të kuptuar strukturën dhe kuptimin e programit. Back-end përfshin optimizimin dhe gjenerimin e kodit të makinerës ose të një forme ndërmjetme (IR) dhe, në shumë raste, lidhjen me bibliotekat përfundimtare.

Llojet: kompilatorë për një gjuhë të vetme ose për një grup gjuhësh; kompilatorë të gjuhëve të ndryshme si C/C++, Rust, Go, Java; dhe mjete që prodhojnë kodin për platforma të ndryshme, duke përfshirë IR të përbashkët si LLVM. Disa programe përdorin kompilatorë JIT (Just-In-Time) që optimizojnë kodin gjatë ekzekutimit, si në JVM ose .NET.

Historikisht, kompilatorët kanë luajtur rol kyç në zhvillimin e gjuhëve të programimit dhe në performancën e ekzekutimit. Fortran (1957) ishte një nga gjuhët e para me një mbështetje të gjerë kompilimi, dhe më vonë u zhvilluan projekte të tjera të njohura si C, Java dhe Rust. Sot, mjetet e kompilatorëve ofrojnë optimizim të avancuar, analizë statike dhe mbështetje për shpërndarje ndërplatforme.

Shembuj të njohur përfshijnë GCC (GNU Compiler Collection), Clang/LLVM, javac dhe Rustc. Zgjedhja varet nga gjuha, platforma, nevojat për performancë dhe mënyra e integrimit të bibliotekave.