harakatlar

Harakatlar arab yozuvida harflarning qisqa ovozlarini ko‘rsatish uchun yozuvga qo‘yilgan diakrit belgilardir. Ular matnni o‘qish, talaffuzni aniqlash va grammatik ma’nolarni tushunishda yordam beradi. Harakatlar rasmiy yozuvlarda harflarning ustiga yoki pastiga qo‘yiladi va ularning turlicha tovushlarini ifodalaydi.

Eng keng tarqalgan turlari quyidagilardan iborat: Fathah (َ) — qisqa “a” ovozi; Dammah (ُ) — qisqa “u” ovozi; Kasrah (ِ) — qisqa “i” ovozi. Tanwinlar: fathatan (ً) — "-an" tovushi, dammatan (ٌ) — "-un" tovushi, kasratan (ٍ) — "-in" tovushi. Sukun (ْ) vokal yo‘qligini ko‘rsatadi. Shaddah (ّ) uning ostidagi harfni ikki marta talaffuz qilishni bildiradi; ba’zi manbalarda shunchaki konsonantni ko‘paytirish belgilari sifatida ishlatiladi. Harakatlar turlicha belgilar kombinatsiyasida ham ko‘rinishi mumkin.

Foydalanish sohasi keng bo‘lib, asosan Qur’oni karim o‘qishida, arab tilini o‘rganuvchi materiallarda, tarjimalar yoki o‘quv qo‘llanmalarida qo‘llanadi. Modern matnlarda ko‘pincha harakatlar yo‘q, chunki o‘qiy olish odatda kontekst yordamida aniqlanadi; ammo boshlovchilar uchun yoki talaffuzni aniq ko‘rsatish zarur bo‘lgan hollarda harakatlar yordamchi bo‘ladi.

O‘zbek tilidagi arabcha matnlarda ham harakatlar ba’zi ta’lim materiallarida yoki maxsus o‘quv ishlarida saqlanadi. Umuman olganda harakatlar tovushlarni aniqroq ifodalash va tilni o‘rganishni osonlashtirish uchun xizmat qiladi.