fosforanami

Fosforanami (fosforany) nazywamy związki chemiczne zawierające grupę fosforanową PO4^3− lub jej pochodne. Do najprostszych należą ortofosforany, takie jak PO4^3−, oraz ich formy protono­wane, H2PO4− i HPO4^2−, które występują w zależności od pH. W naturze występują także polyfosforany (np. pyrofosforan P2O7^4−, trifosforany) i fosforanowe estry organiczne, używane m.in. w biochemii i technologii.

Chemia fosforanów obejmuje zarówno sole z metalami, jak i związki w których grupa fosforanowa jest częścią estrów lub anionów. W zależności od pH dominują różne formy: H3PO4 → H2PO4− (pKa1 około 2,1), H2PO4− → HPO4^2− (pKa2 około 7,2), HPO4^2− → PO4^3− (pKa3 około 12,3). Fosforany tworzą także związki wysokofosforanowe, takie jak polyfosforany, które pełnią różne funkcje chemiczne i biologiczne. W warunkach fizycznych fosforany wykazują dużą skłonność do tworzenia soli z jonami metali i stanowią ważny bufor pH.

Znaczenie biologiczne i przemysłowe jest szerokie. Fosforany są niezbędnym składnikiem makrocząsteczek: kwasów nukleinowych (DNA, RNA), ATP i innych nucleotide’ów, fosfolipidów błon komórkowych oraz szeregów sygnałowych. W rolnictwie stosuje się je jako nawozy fosforowe. W przemyśle używane są sole fosforanowe i estry w detergentach, środkach czystości, a także jako dodatki spożywcze. Nadmiar fosforanów w środowisku sprzyja eutrofizacji i wymaga odpowiedniej kontroli emisyjnej.