filogenísk

Filogenísk (frá hugtakinu filogenía) er vísindalegt svið sem fjallar um þróunarsögu lífvera og tengsl þeirra. Aðalmarkmiðið er að rekja sameiginlega forfaðir og sýna samband milli tegunda með filogenítré, sem líkjast greinaskógi sem rætist úr sama forfedri. Filogenía byggist á samanburði gagna sem segja til um þróun, til dæmis erfðafræðilegan breytileika, líffræðileg einkenni og útlit lífvera.

Aðferðir: Filogenísk úrvinnsla byggist á mismunandi gerðum gagna, til dæmis sameindagögnum (DNA, RNA eða prótein) og líffræðilegum einkennum. Algengar aðferðir eru distance-based methods (fjarlægðar- aðferðir), maximum parsimony, maximum likelihood og Bayesian inference. Til að meta traust á greiningu eru bootstrap-stuðningur og posterior probabilities oft notuð.

Hugmyndafræði og takmarkanir: Helstu hugtök eru forfaðir og filogenítré sem sýna tengsl milli tegunda. Kerfisfræði lífvera byggist á þessum tengslum og þróun. Takmarkanir felast í homoplasi (lík einkenni þróuð á óskyldum forsendum), ósamræmi milli gena og ósamræmi milli gena- og tegundartrjáa vegna t.d. láréts gena-flutnings eða stofnflæðis (incomplete lineage sorting).

Notkun: Filogenísk greining er lykilatriði í kerfisfræði, þróunarsögu lífvera og biológar vísindalega rannsóknarvinnu. Hún nýtist í flokkun tegunda, skilgreiningu þróunarferla, samanburði líffræðilegra eiginleika og í læknis- og vistfræðirannsóknum þar sem þróun sjúkdóma og ónæmisbreytinga er skoðuð.