edilgenlikte

Edilgenlik, Türkçede pasif ses olarak adlandırılan bir dilbilgisi kavramıdır. Bu yapı, eylemi yapan öznenin vurgulanması yerine, eylemin etkisi altında kalan öznenin veya nesnenin üzerinde durur. Edilgenlik, en çok öznenin kim olduğu belirsiz olduğunda, eylemin sonucu üzerinde odak kurulmak istendiğinde veya anlatıda özneyi gizlemek gerektiğinde kullanılır.

Türkçede edilgenlik fiil köküne -il- (ve uyumlu biçimlerinde -in-, -ul-, -l-) ekinin getirilmesiyle oluşur. Bu ek, fiilin edilgenlikte olduğunu belirtir ve ardından zaman kipine göre şahıs ekleri eklenir. Örnekler: "Kitap okunur" (genel olarak okunur), "Kitap okunuyor" (şu anda okunmakta), "Kitap okundu" (geçmişte okundu). Geçişli bir eylemin edilgen biçiminde belirtilen etki, özne olarak işlev görür. Ayrıca edilgenlik, cümlenin öznesinin eylemi yapan tarafından değil, eylemden etkilenen tarafın üzerinde odaklandığı haber dili ve akademik yazımda sıkça kullanılır.

İş isteğiyle veya fiilin faili açıkça belirtilmek istendiğinde, edilgen cümlede fail “tarafından” ile ifade edilebilir: “Kitap öğretmen tarafından okunmuştur.” Bu kullanım, eylemin kimin tarafından yapıldığını açıkça gösterir.

Bazı fiiller için edilgenlik her zaman kurumsal olarak kullanılmaz; bazı deyimler veya geçişli olmayan fiiller edilgenleşemez. Genel olarak, edilgenlik Türkçede geniş bir kullanım alanına sahiptir ve öznenin konumunu, niyetini veya anlatım türünü değiştirmek için esneklik sağlar.