Racionalizmi

Racionalizmi është një drejtim filozofik që thekson arsyeen si burimin kryesor të njohjes dhe të njohurive të përgjithshme. Sipas racionalistëve, njohja mund të arrihet kryesisht përmes mendimit të qartë dhe të dallueshëm dhe përmes deduksionit logjik, shpesh pa nevojën e përvojës së drejtpërdrejtë sensuale.

Historikisht, racionalizmi zhvilloi një rol kyç në Evropë gjatë shekullit XVII dhe fillimit të XVIII. Figura kryesore janë René Descartes, Baruch Spinoza dhe Gottfried Wilhelm Leibniz. Descartes thekson dyshimin sistematik dhe krijimin e një baze të patundur të njohjes përmes ideve të pastra dhe të dallueshme; ai promovon një metodë arsyetimi deduktiv dhe arritjen e njohjes së sigurt përmes “cogito, ergo sum.” Spinoza ndërton një metafizikë të një tërësie dhe përdor një gjeometrizim të arsyetimit për të treguar lidhjet midis qenieve dhe ligjeve të tyre. Leibniz zhvillon konceptin e ideve të lindura dhe parashtrimin e principeve të arsyes, duke synuar një rend të përgjithshëm të ligjeve të realitetit dhe të njohjes.

Racionalizmi është kundër empirizmit, i cili thekson burimin e njohjes nga përvoja. Kant paraqet një urë midis këtyre qasjeve duke tërhequr vëmendjen ndaj kufijve të arsyezimit të patëvitur dhe rolin e përvojës në formimin e njohjes njerëzore.

Ndikimi i racionalizmit është i ndjerë në filozofinë e shkencës, metafizikën dhe epistemologjinë moderne. Ai ka nxitur këndvështrime që vënë në thelb rëndësinë e deduksionit dhe të ideve a priori në zhvillimin e teorive shkencore dhe të kuptimeve për natyrën dhe realitetin.