Ontoloji

Ontoloji, varlıkların doğası, yapı taşı ve temel kategorilerini inceleyen felsefe dalıdır. Kelime kökeni Yunanca ontos (varlık) ve logia (inceleme) sözcüklerinden gelir; bu alan, "ne vardır?" sorusunu ve varlıkların nasıl sınıflandırılabileceğini araştırır.

Tarihsel olarak ontoloji, metafizik alanının kritik sorularını kapsar. Varlık nedir, hangi kategorilere ayrılır, zorunlu ile mümkün arasındaki fark nedir gibi konular, Aristoteles’in kategorileri ve hylem (madde/form) ayrımıyla başlayan gelenekte ele alınır. Platon’un idealar kuramı ve sonrasındaki düşünürler de varlık kavramını farklı açılardan sorgulamıştır. Modern dönemde Kant, deneyim ile aklın yapılarını ve varlık kavrayışını analiz etti; 20. yüzyılda Heidegger varlığın anlamını yeniden düşünmeye odaklandı. Analitik gelenekte ise ontoloji ile metafizik arasındaki sınırlar ve hangi varlıkların sayılabilir olduğuna dair tartışmalar sürdü.

Bilgi teknolojileri bağlamında ontoloji terimi, bilgi temsilini ifade eder. Bu anlamda ontoloji, kavramsal bir model olarak sınıflar, bireyler ve bu sınıflar arasındaki ilişkileri tanımlar; makineye makul biçimde “anlaşılır” veri sunmayı hedefler. Description Logic ve OWL gibi diller, makinelerin çalışabileceği biçimsel ontolojiler üretmeyi sağlar.

Uygulama alanları arasında semantik web, biyomedikal ontolojiler (ör. Gene Ontology), kurumsal bilişim ve yapay zeka sistemleri bulunur. Ontolojiler, veri entegrasyonu, arama ve çıkarım süreçlerinde kullanılır; ancak farklı disiplinlerde farklı ontolojilerin geliştirilmesi gerektiğinden uyumsuzluk ve yorum farklılıkları da ortaya çıkabilir.