sjúkdómsvaldandi

Sjúkdómsvaldandi er lýsing á eiginleikum örvera eða efna sem geta valdið sjúkdómi í hýsli. Hugtakið nær yfir lifandi sýkla eins og bakteríur, veirur, sveppi og sníkla, sem og ákveðin eitruð efni sem þeir framleiða. Það þýðir að ekki öllum örverum eða eiturefnum texta er sjúkdómsvaldandi fyrir hýsilinn; sumir eru hlutlausir eða jafnframt nytsamir í náttúrulegu samhengi.

Það sem ákvarðar sjúkdómsvaldandi kraftinn er samspil þriggja þátta: sýkils eiginleika (virulence factors) sem auðvelda festingu við hýsil, innrás eða eitrun í vefi, og takmörkun hýsils svara. Einnig skipta aðstæður, eins og viðvarandi húð- eða slímhúðabrot, ónæmisstaða og umhverfisþættir, máli. Sýklar sem hafa þessar eiginleika geta komist inn í líkamann, fjölgað sér og valdið einkennum eða alvarlegum sjúkdómi.

Flokkun sjúkdómsvaldandi örvera byggist oft á hve há þörf er fyrir ákveðna aðstæður til að valda sjúkdómi. Fyrstu sýklar (primary pathogens) eru sjúkdómsvaldandi án sérstakrar andstöðu hýsingar, á meðan tækifærissýklar (opportunistic pathogens) valda sjúkdómi aðeins þegar varnarkerfi líkamans bregst eða þegar viðbúnaður er veikill.

Dæmi umfara eru bakteríur eins og Escherichia coli og Staphylococcus aureus, veirur eins og inflúensa eða veirur annarra tegunda, sem og sveppir eins og Candida albicans. Sjúkdómsvaldandi eiginleikar eru lykilatriði við mat á áhættu, greiningu og meðferð í læknisfræði og mönnun öryggisráðstafana.