lýsingarform

Lýsingarform er hugtak í íslenskri málfræði sem lýsir þeim formum sem lýsingarorð (og sumum lýsingarlið) taka þegar þau lýsa nafnorði. Það nær bæði til atviks- og uppbyggingarstöðu fyrir nafnorðið. Í notkun lýsingarformsins er tilgangurinn að gefa töluvert um eignaleika eða ástand, til dæmis í ávarpi fyrir nafnorð eða í framlagssetningum með fallorðum.

Lýsingarform þrífst í beygingu sem samræmist kyni, tölu og ákveðni nafnorðsins. Lýsingarorð geta tekið sterka eða veika beygingu eftir samhenginu og þau hafa stigbreytingu sem kallast stigbreyting (stigsbreyting), með jákvæðri, nefnis- eða samanburðarsérstöðu. Hægt er að nota lýsingarformið bæði í beinum lýsingum fyrir nafnorð (attributív) eins og „fallegt hús“ og sem forsetningarlýsingar eftir hjálögðum sögnum, eins og „húsið er fallegt“.

Notkun lýsingarformsins sýnir sig í hljóðrænni samruna og samræmi. Orðalagið beyttist eftir kyni og tölu nafnorðsins, sem gerir það að verkum að sama lýsingarform falli saman við mismunandi nafnorð í setningu. Sumir lýsingarliðir geta einnig tjáð tilfinningu eða ástand án sérstakrar samræmi, en í grundvallaruppbyggingu lýsingarformsins er samræmi og stigbreyting lykilatriði.

Lýsingarform er tengt fyrirbærum eins og lýsingarorðum og lýsingarsetningum og er grunnatriði í að skýra hærri eiginleika og einkenni í íslensku málkerfi. Það hjálpar til við að greina hvaða orð hafa lýsingalegt hlutverk og hvernig þau beygjast og beita í setningum.